Giriş: Çatışmanın Sınıfsal Kökleri ve Emperyalizmle Bağı

İzmir Seferihisar’da yaşananlar, parababaları düzeninin kâr hırsıyla halkın yaşam alanlarını, müşterek varlıklarını ve geleceğini nasıl bir talan ve yıkım sürecine soktuğunun çıplak bir örneğidir. Bu düzen, küresel ölçekte emperyalizm mekanizmalarıyla işler. Ankara merkezli Margün Enerji’nin bölgedeki Jeotermal Enerji Santrali’ni (JES) satın alması ve yeni yatırım planları, “yenilenebilir enerji” ve “sürdürülebilirlik” gibi kavramların, AB-ABD emperyalizminin dayattığı “yeşil” söylemlerle nasıl bir aklama aracına dönüştürüldüğünü, asıl amacın ise kamu kaynakları üzerinden azami kâr sağlamak olduğunu kanıtlamaktadır.

Bu rapor, bir yanda şirketin emperyalizmin finans merkezlerinin dayattığı parlak “Çevresel, Sosyal ve Yönetişim” (ÇSY/ESG) söylemini , diğer yanda ise bu projenin Seferihisar halkı, tarımı ve doğal dengesi için yarattığı ve yaratacağı somut, bilimsel ve geri döndürülemez yıkımı analiz etmektedir. Bu, parababaları düzeni ile halkın yaşam hakkı arasındaki mücadelenin, yani halkçı mücadelenin Seferihisar’daki tezahürüdür. Bizler, halkçı mühendis, mimar ve şehir plancıları olarak, tekniği ve bilimi sermayenin değil, halkın hizmetine sunma sorumluluğuyla bu değerlendirmeyi kamuoyuna sunuyoruz.

1.  “Temiz Enerji” Söyleminin Sınıfsal Analizi: Kâr Parababalarının, Risk Halkın

Parababaları düzeninde “temiz enerji” söylemi, üretimin sınıfsal karakterini ve yarattığı çelişkileri gizlemek için kullanılan ideolojik bir maskedir. Jeotermal enerji, bu maskenin ardındaki sömürü ve yıkım ilişkilerini anlamak için çarpıcı bir örnektir.

• Maliyetlerin Toplumsallaştırılması, Kârların Özelleştirilmesi: JES’lerin en temel özelliği, üretim maliyetlerini halkın ve doğanın sırtına yüklemesidir. Şirket, enerji satışından elde ettiği kârı kendi kasasına koyarken , operasyonun yarattığı tüm olumsuzlukları topluma fatura etmektedir:
  • Zehir Solumak: Santrallerden salınan hidrojen sülfür (H_2S) gibi zehirli gazlar, bölge halkının sağlığını doğrudan tehdit ederken, atmosferde yarattığı asit yağmurları tarım arazilerini ve doğal yaşamı yok etmektedir. Bu, halkın sağlığının ve geleceğinin kâr uğruna hiçe sayılmasıdır.
  • Suyun ve Toprağın Zehirlenmesi: Jeotermal akışkan, yerin derinliklerinden yüzeye arsenik, bor, lityum, cıva gibi ağır metallerden oluşan zehirli bir kokteyl taşır. Bu zehirli suyun, yasal zorunluluk olan “reenjeksiyon” (geri basma) işlemi maliyetli olduğu için çoğu zaman kaçak yollarla derelere, yeraltı sularına ve toprağa deşarj edilmesi, bölgenin can damarı olan tarımı ve içme suyu kaynaklarını geri dönülmez bir şekilde kirletmektedir. Aydın ve Büyük Menderes Havzası’nda yaşananlar, bu yıkımın kanıtıdır.
  • Deprem Riski: Yüksek basınçlı reenjeksiyon uygulamaları, bölgenin sismik dengesini bozarak depremleri tetikleme riski taşır. Parababaları düzeni, kârı için halkı sadece zehirlemekle kalmaz, aynı zamanda can güvenliklerini de tehlikeye atar.
• “Yenilenebilir” Aldatmacası: Bir kaynağın fosil yakıt olmaması, onun sömürü aracı olmadığı anlamına gelmez. Seferihisar’daki JES, kâr odaklı işletildiği sürece, kaynağı ne olursa olsun, halk için bir yıkım projesidir. Asıl mesele enerjinin kaynağı değil, üretim araçlarının mülkiyeti ve üretimin kimin denetiminde, kimin çıkarı için yapıldığıdır.

2.  Seferihisar: Yaşam Alanı mı, Sermaye Birikim Alanı mı?

Seferihisar, Türkiye’nin ilk “Sakin Şehir” (Cittaslow) unvanına sahip, yerel kimliği, doğal dengesi ve tarımsal üretimiyle öne çıkan bir yaşam alanıdır. Ancak parababaları düzeni için Seferihisar, “yaşam alanı” değil, bir “sermaye birikim alanı”dır; yani kâr elde etmek için sömürülecek bir kaynaklar bütünüdür.

• Halkın Geçim Kaynaklarına Saldırı: İlçe ekonomisi büyük ölçüde satsuma mandalinası, zeytin ve enginar gibi hassas tarım ürünlerine ve bu kimlikle uyumlu bir turizme dayanmaktadır. JES’lerden kaynaklanan bor kirliliği ve asit yağmurları, bu ürünler için ölümcüldür. Orhanlı köylülerinin “Zeytinliklerimize dokunmayın!” çığlığı , sadece ağaçları değil, tüm yaşam biçimlerini ve ekonomik varlıklarını savunma mücadelesidir. Bu, halkçı mücadelenin en somut ifadesidir.
• “Sakin Şehir” Kimliğinin Talanı: Cittaslow felsefesi; gürültüsüz, temiz havalı, doğal dokusu korunmuş, yerel ekonomisi güçlü bir yaşamı savunur. Bir JES projesi ise gürültüsü, zehirli gazları, endüstriyel görüntüsü ve tarıma vurduğu darbe ile bu felsefenin tam karşıtıdır. Sermayenin bu yatırımı, Seferihisar halkının yıllar içinde kolektif olarak inşa ettiği bu markayı ve yaşam tarzını hiçe sayan bir saldırıdır.

3.  Hukuk ve Devlet: Parababaları Düzeninin Yasal Kılıfları ve Halkın Mücadelesi

Seferihisar’daki halkçı mücadele, devletin ve hukuk mekanizmasının sınıfsal karakterini de ortaya koymaktadır. Bu süreçte, iktidardaki partinin takipçileri tarafından yapılan yasal düzenlemeler, bu yağma sürecini kolaylaştıran bir zemin hazırlamıştır.

• Halkın Hukuk Zaferi: Geçmişte, başta İZSU olmak üzere yerel yönetimlerin ve halk örgütlerinin (Doğa Derneği, kooperatifler) ortak mücadelesiyle, bölgedeki JES ruhsatları mahkemeler tarafından iptal edilmiştir. Mahkemeler, bu kararlarında son derece net bir gerekçe sunmuştur: Projeler, İzmir’in içme suyu havzalarını (Tahtalı ve Ürkmez) koruyan yönetmelikleri ve planları açıkça ihlal etmektedir. Özellikle Tahtalı Baraj Gölü Havzası Koruma Planı‘nın 23. maddesi, “Havza genelinde jeotermal amaçlı kuyu açılmasına izin verilmez” diyerek kesin bir yasak koymaktadır. Mahkeme, bu kararlarında “halk sağlığı ve halkın içme suyu ihtiyacının” enerji üretiminden daha üstün bir “kamu yararı” taşıdığına hükmetmiştir.
• Yağmanın Yasal Kılıfları: Halkın bu zaferlerine rağmen, parababaları düzeni ve onların siyasi takipçileri, yasal düzenlemelerle talanın önünü açmak için sürekli hamleler yapmıştır. Özellikle zeytinliklerin korunmasını sağlayan kanunlar, defalarca hedef alınmıştır. İktidar, 2002’den bu yana zeytinlik sahalarını madencilik, sanayi ve imar faaliyetlerine açmak için 11 kez yasa veya yönetmelik değişikliği girişiminde bulunmuştur. Bu girişimlerin birçoğu halkın tepkisiyle geri çekilse de, deprem sonrası yapılan düzenlemeler veya “kamu yararı” adı altında çıkarılan torba yasalarla zeytinliklerin ve orman alanlarının imara açılması mümkün kılınmıştır. Benzer şekilde, Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) yönetmeliklerinde yapılan değişikliklerle, enerji projeleri için aranan şartlar gevşetilerek süreçler hızlandırılmış ve denetimler zayıflatılmıştır. 
• Sermayenin Hukuk Tanımazlığı: Margün Enerji’nin bu kesin ve emsal niteliğindeki mahkeme kararlarına rağmen santrali satın alması, parababaları düzeninin ve onların siyasi takipçilerinin yarattığı bu yağma iklimine güvendiğini göstermektedir. Şirket, halkın kazandığı yasal hakları, siyasi iktidarın sağladığı yasal kılıflarla delmeye çalışmaktadır.

4.  Yeşil Emperyalizmin Maskesi: “ÇSY” ve “Sürdürülebilirlik” Aldatmacası

Margün Enerji ve bağlı olduğu Naturel Holding, kendilerini “çevre dostu”, “sürdürülebilir bir gelecek” için çalışan, yüksek ÇSY (ESG) puanlarına sahip, BM sözleşmelerini imzalamış kurumlar olarak pazarlamaktadır. Bu, emperyalizmin yeni ideolojik silahı olan “yeşil kapitalizm”in tipik bir örneğidir.

• Yeşil Aklama (Greenwashing): Şirketin “karbon ayak izini azaltma” söylemi , Seferihisar’da toprağa ve suya karışan arseniği, havaya salınan hidrojün sülfürü ve halkın geçim kaynaklarının yok edilmesini gizleyen bir aldatmacadır. Sürdürülebilirlikten anladıkları, doğal dengenin veya toplumun değil, kendi kârlarının sürdürülebilirliğidir.
• Stratejik Hamleler: Şirketin mevcut JES’e hibrit bir Güneş Enerjisi Santrali (GES) ekleme başvurusu, bu yeşil aklama stratejisinin bir parçasıdır. GES’in olumlu imajı kullanılarak, asıl yıkım kaynağı olan JES’in yarattığı tahribatın ve toplumsal tepkinin perdelenmesi amaçlanmaktadır.
• Lityum: Emperyalizmin Yeni Talan Projesi: Şirketin jeotermal akışkandan batarya teknolojileri için kritik olan lityumu çıkarma planı, talanın boyutunu daha da büyütecektir. Bu hamle, projeyi yerel bir enerji yatırımından “ulusal-stratejik” bir meseleye dönüştürerek, halkçı mücadeleyi kırma ve emperyalizmin çıkarları doğrultusunda “vatan-millet” söylemiyle meşrulaştırma potansiyeli taşımaktadır. Ancak bu süreç de kendi yıkımını (yüksek su tüketimi, tehlikeli atıklar) beraberinde getirecektir.

Sonuç ve Halkçı Mücadele Çağrısı

Seferihisar’da yaşananlar, parababaları düzeninin “yeşil” maske taksa bile doğasının değişmediğini, temel amacının her zaman daha fazla kâr ve sömürü olduğunu bir kez daha göstermiştir. Halkın sağlığı, suyu, toprağı ve geleceği, bir şirketin bilançosundaki kâr hanesinden daha değersiz görülemez.

Halkçı mühendis, mimar ve şehir plancıları olarak bizler, bu talan projesine karşı Seferihisar halkının ve Orhanlı köylülerinin yanında olduğumuzu ilan ediyoruz. Bu halkçı mücadele, sadece Seferihisar’ın değil, tüm yaşam alanlarını emperyalizmin ve onların yerli işbirlikçisi olan parababaları düzeni ile siyasi takipçilerinin saldırısına karşı savunanların ortak mücadelesidir. Çözüm, parababalarının “insafına” veya devletin “denetimine” bırakılamaz. Gerçek ve kalıcı çözüm:

1. Derhal Kamulaştırma: Enerji üretimi, kâr amacı güden şirketlerin elinden alınmalı, halkın temel bir hakkı olarak görülmeli ve tüm enerji üretim ve dağıtım altyapısı, işçi ve halk denetiminde kamulaştırılmalıdır.
2. Halkın Demokratik Denetimi: Enerji politikaları ve yatırımları, kapalı kapılar ardında değil, bölge halkının, emekçilerin, bilim insanlarının ve meslek odalarının doğrudan katılımıyla, toplumun ve doğal dengenin ihtiyaçları gözetilerek planlanmalıdır.
3. Doğa ve Toplum Odaklı Planlama: Üretim, kâr hırsına göre değil, doğa koruma ilkeleri ve toplumsal ihtiyaçlar temelinde, bilimsel ve halkçı bir planlama anlayışıyla yeniden düzenlenmelidir.

Seferihisar halkının meşru ve haklı mücadelesi, tüm emekçilere ve yaşam savunucularına ilham kaynağı olmalıdır. Yaşam alanlarımıza, suyumuza, toprağımıza sahip çıkmak, parababaları düzenine ve emperyalizme karşı geleceğimize sahip çıkmaktır.

Sermaye Gidecek, Zeytinler Kalacak!
Halkçı Mühendis, Mimar ve Şehir Plancıları

Alıntılanan çalışmalar

1. Margün Enerji, İzmir Seferihisar Jeotermal Enerji Santrali’ni satın aldı – Anadolu Ajansı, https://www.aa.com.tr/tr/enerjiterminali/sirket-haberleri/margun-enerji-izmir-seferihisar-jeotermal- enerji-santralini-satin-aldi/48172
2.  Margün Enerji, İzmir Seferihisar Jeotermal Enerji Santrali’ni satın aldı – Bengü Türk,

https://www.benguturk.com/margun-enerji-izmir-seferihisar-jeotermal-enerji-santralini-satin-aldi

3. Margün Enerji, İzmir Seferihisar Jeotermal Enerji Santrali’ni satın aldı – Yeşil Afşin Gazetesi, https://www.yesilafsin.com/margun-enerji-izmir-seferihisar-jeotermal-enerji-santralini-satin-aldi
4. Turkish Naturel Holding’s subsidiaries meet environmental, social and governance score targets

– Anadolu Ajansı,

https://www.aa.com.tr/en/energy/finance/turkish-naturel-holdings-subsidiaries-meet-environment al-social-and-governance-score-targets/38252

5. Jeotermal Santralleri Hakkında Bilinmesi Gerekenler – Enerji Ticareti,

https://www.enerjiticareti.com/jeotermal-santralleri-hakkinda-bilinmesi-gerekenler/

6. Jeotermal enerji santrallerinin çevre ve insan sağlığına etkileri | temizmekan, https://www.temizmekan.com/jeotermal-enerji-santrallerinin-cevre-ve-insan-sagligina-etkileri/

7. JEOTERMAL ENERJİ SANTRALLARİ (JES) ÇEVRE VE İNSAN SAĞLIĞINA ETKİLERİ –

Bodrum Güncel Haber,

https://www.bodrumguncelhaber.com/jeotermal-enerji-santrallari-jes-cevre-ve-insan-sagligina-et kileri/

8. Jeotermal Suların Uygulama Alanları ve Çevresel Problemler Application Areas of Geothermal Waters and Environmental Problems – DergiPark, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1988534

9. Jeotermal Ve Bor’un Bağlardaki Etkisi

– Apelasyon, https://apelasyon.com/yazi/30/jeotermal-ve-bor%E2%80%99un-baglardaki-etkisi

10. (PDF) JEOTERMAL sıcak sulardaki arsenik, florür, bor ve radon gazı sorunu – ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/377974792_JEOTERMAL_sicak_sulardaki_arsenik_fl orur_bor_ve_radon_gazi_sorunu
11. JEOTERMAL (SICAK SU) KAYNAKLARI SORUNLARI – Bodrum Güncel Haber,

https://www.bodrumguncelhaber.com/jeotermal-sicak-su-kaynaklari-sorunlari/

12. Jeotermal Enerji Tehdit Olmasın – WWF-Türkiye,

https://www.wwf.org.tr/?10120/Jeotermal-enerji-tehdit-olmasin

13. Jeotermal Sahalardaki Atıl Kuyular: Çevresel ve Sosyal Açıdan Değerlendirme, https://www.yeraltihaber.com/makale/jeotermal-sahalardaki-atil-kuyular-cevresel-ve-sosyal-acida  n-degerlendirme-56

14.jeotermal kaynaklı arseniğin yeraltısuyu ve – DergiPark, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/589061

15.JEOTERMAL SANTRALLERİN ÇEVRESEL ETKİLERİ, https://mmoteskon.org/images/2025/01/2009jeo-13.pdf

16. TMMOB JES Gerçeği Raporu: JES’ler depremi tetikliyor – Çevreci Belediyeler Birliği, https://cevrecibelediyeler.org.tr/tmmob-jes-gercegi-raporu-jesler-depremi-tetikliyor/

17. The Top Pros And Cons of Geothermal Energy – EnergySage,

https://www.energysage.com/about-clean-energy/geothermal/pros-cons-geothermal-energy/

18. What are the Advantages and Disadvantages of Geothermal Energy? – TWI,

https://www.twi-global.com/technical-knowledge/faqs/geothermal-energy/pros-and-cons 19. SAKİN ŞEHİR AĞINA DAHİL OLMANIN DESTİNASYON ÜZERİNDEKİ OLUMLU VE OLUMSUZ ETKİLERİ: AKYAKA VE SEFERİHİSAR ÖRNEĞİ – Tüm DSpace,

http://adudspace.adu.edu.tr:8080/jspui/bitstream/11607/4445/1/3283.pdf

20. Yavaş Şehir Kriterleri Çerçevesinde Seferihisar Belediyesinin Faaliyetlerinden Yerel Halkın Memnuniyet Düzeyi – Afyon Kocatepe Üniversitesi, https://acikerisim.aku.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/11630/6355/10.32709-akusosbil.421514-537 012.pdf?sequence=1&isAllowed=y

21. Sakin Şehir Cittaslow Hareketi Nedir? Kriterleri Nelerdir?

– PeyzaX, https://www.peyzax.com/sakin-sehir-cittaslow-hareketi/

22. YAVAŞ KENT (CITTASLOW) HAREKETİ VE TÜRKİYE ÖRNEKLERİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME AN

EVALUATION ON SLOW CITY (CITTASLOW) – The Journal of International Social Research, https://www.sosyalarastirmalar.com/articles/an-evaluation-on-slow-city-cittaslow-movement-and- turkey-examples.pdf

23. Yavaş Yaşamın Felsefesi: Cittaslow – Varsapp, https://www.varsapp.com/blog/icerik/yavas-yasamin-felsefesi-cittaslow

24. Dışsallık Ekseninde Cittaslow Hareketi: Seferihisar İncelemesi – DergiPark, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/3286476

25. SIĞACIK VE SEFERİHİSAR GEZİLECEK YERLER – Biz Evde Yokuz,

https://www.bizevdeyokuz.com/sigacik-seferihisar-gezilecek-yerler/

26. Sakinliğin ve Doğanın Huzurunu Yaşatan Şehir: Seferihisar – VillaBiz.com.tr,

https://www.villabiz.com.tr/blog/izmir-seferihisarda-gezilecek-yerler

27. Seferihisar – Türkiye Turizm Ansiklopedisi, https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/seferihisar

28. Ege’nin geleneksel tarım ürünleri jeotermal tehdidi altında | Ali Ekber Yıldırım’ın Kaleminden, https://www.tarimdunyasi.net/2018/07/31/egenin-geleneksel-tarim-urunleri-jeotermal-tehdidi-altin da/

29. Seferihisar’da JES direnişi: Zeytinliklerimize dokunmayın! – Ege’de …, https://www.egedesonsoz.com/haber/seferihisar-da-jes-direnisi-zeytinliklerimize-dokunmayin/10 67182

30. Haberler | Yargı Seferihisar’daki arama ve işletme faaliyetlerine “dur …, https://www.izmir.bel.tr/tr/Haberler/yargi-seferihisar-daki-arama-ve-isletme-faaliyetlerine-dur-dedi/47483/156

31. Seferihisar’da kurulmak istenen üç jeotermal projesi iptal edildi – Yeşil Haber, https://yesilhaber.net/seferihisarda-kurulmak-istenen-uc-jeotermal-projesi-iptal-edildi/

32. İzmir Seferihisar’da yapılmak istenen jeotermal projelerinin ruhsatı iptal edildi: Davayı Orhanlı kazandı

– Yeşil Gazete,

https://yesilgazete.org/izmir-seferihisarda-yapilmak-istenen-jeotermal-projelerinin-ruhsati-iptal-e dildi-davayi-orhanli-kazandi/

33. Seferihisar Orhanlı’da yapılmak istenen JES iptal edildi – Evrensel,

https://www.evrensel.net/haber/494783/seferihisar-orhanlida-yapilmak-istenen-jes-iptal-edildi

34. Tahtalı Baraj Gölü Havzası T – İzmir – İZSU, https://www.izsu.gov.tr/YuklenenDosyalar/Dokumanlar/tahtalibarajitaslakkorumaplani.pdf
35. 35. AKP zeytinliklere 11 kez göz dikti – Nefes Gazetesi,

https://www.nefes.com.tr/akp-zeytinliklere-11-kez-goz-dikti-44392

36. Deprem bölgesindeki orman ve zeytinlikler torba kanun ile imara açılmak isteniyor,

https://yesilgazete.org/deprem-bolgesindeki-orman-ve-zeytinlikler-torba-kanun-ile-imara-acilmak-isteniyor/

37. Zeytinliklere konut projesi teklifi Meclis’ten geçti – DW – 14.07.2023, https://www.dw.com/tr/zeytinliklere-konut-projesi-teklifi-meclisten-ge%C3%A7ti/a-66229848

38. Zeytinliklerin madenciliğe açılmasını öngören teklif kabul edildi – Bianet, https://bianet.org/haber/zeytinliklerin-madencilige-acilmasini-ongoren-teklif-kabul-edildi-308631

39. Zeytin Yasamız Kuşatma Altında – Magma Dergisi,

https://www.magmadergisi.com/yasam-haberleri/zeytin-yasamiz-kusatma-altinda

40. Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinde Değişiklikler Yapıldı – CevreMuhendisligi.org,

https://www.cevremuhendisligi.org/index.php/cevre-aktuel/haberler/3595-cevresel-etki-degerlen dirmesi-yonetmeliginde-degisiklikler

41. ÇED Yönetmeliğinde GES ve RES Projelerine Yeni Kapsamlar Getirildi | Enerji Ajansı,

https://enerjiajansi.com.tr/ced-yonetmeligi-2025-haziran-guncellemesi/

42. Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinde değişiklikler yapıldı – Yeşil Ekonomi, https://yesilekonomi.com/cevresel-etki-degerlendirmesi-yonetmeliginde-degisiklikler-yapildi/

43. Corporate Social Responsibility – Margün Enerji,

https://www.margunenerji.com.tr/copy-of-kurumsal-sosyal-sorumluluk?lang=en

44. Lithium for Batteries from Geothermal Brine – Gravel2Gavel Construction & Real Estate Law Blog, https://www.gravel2gavel.com/lithium-batteries-geothermal-brine/

45. The Environmental and Social Impacts of Lithium Extraction in Imperial Valley – Earthworks, https://earthworks.org/resources/lithium-valley/

46. (PDF) Environmental impact of direct lithium extraction from brines (2023) | Maria Laura Vera | 187 Citations – SciSpace, https://scispace.com/papers/environmental-impact-of-direct-lithium-extraction-from-27mwlq2r